Ελίνα Μαρμαρίδου (Μεταφράστρια – Συγγραφέας)
Ο μεταφραστής ξαναγράφει βιβλίο

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: Λένα Ευαγγέλου

Από παιδί υπήρξε φανατική «παραμυθοφάγος». Ταξιδεύοντας μέσα από τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ και του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν κι ακολουθώντας τις περιπέτειες της Μαίρης Πόπινς δραπέτευσε πολλές φορές από την καθημερινότητα, μετατρέποντας σε μηχανή του χρόνου τη φαντασία. Οι λέξεις ασκούσαν πάντα μεγάλη γοητεία πάνω της. Αυτό αποδεικνύεται και από το αντικείμενο των σπουδών της, αλλά και από την τωρινή επαγγελματική δραστηριότητα της. Μεταφρασιολόγος και μεταφράστρια σήμερα, υποστηρίζει ότι το πέρασμα της πεμπτουσίας ενός κειμένου από τη μία γλώσσα στην άλλη είναι, πάνω απ’ όλα, πράξη επικοινωνίας.
Πιστεύει ότι το πιο γοητευτικό σε αυτό το παιχνίδι με τις λέξεις είναι η δύναμη που κρύβει ο λόγος, καθώς μπορεί να πληγώσει κάποιον ή να τον κάνει, αντίστοιχα, ευτυχισμένο. Μιλάει πέντε γλώσσες -γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά και πορτογαλικά – και ασχολείται συστηματικά με το γράψιμο. Με αφορμή την κυκλοφορία του πρώτου της παραμυθιού, με τίτλο «Το Βατραχάκι noυ ήθελε να είναι νούφαρο», που κυκλοφορεί από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ, με εικονογράφηση του Πέτρου Μπουλούμπαση, βρισκόμαστε γι΄αυτήν τη συνέντευξη.

Ποια είναι η υπόθεση του πρώτου σας παραμυθιού;
Αναφέρεται σε ένα μικρό βατραχάκι το οποίο δεν είναι ευχαριστημένο με τον εαυτό του. Είναι λυπημένο γιατί νομίζει ότι είναι άσχημο, αφού δεν μοιάζει καθόλου με τα πανέμορφα, άσπρα νούφαρα της λίμνης που τόσο θαυμάζει. Οι δικοί του προσπαθούν να το πείσουν ότι έχει άδικο, θέλοντας να του εξηγήσουν ότι μπορεί μεν κάθε πλάσμα να είναι διαφορετικό, το καθένα όμως έχει τη χάρη του κι όλα μαζί μπορούν και πρέπει να ζουν χαρούμενα και αρμονικά σε αυτήν την πλάση. Είναι μια τρυφερή και αισιόδοξη ιστορία που έχει happy end. Ένα βιβλίο που μιλάει για τη διαφορετικότητα και την αποδοχή, θυμίζοντας ότι χρειάζεται πρώτα να αποδεχθούμε τον εαυτό μας για να μπορέσουμε να αγαπήσουμε και τους άλλους, έτσι ώστε να φθάσουμε στο χριστιανικό «αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν».

Τη παραμύθια γράφονται για να αποκοιμίζουν, για να νανουρίζουν δηλαδή τα παιδιά ή για να αφυπνίζουν τους μεγάλους;
Θα ήθελα, τα δικά μου παραμύθια, να αφυπνίζουν και τους δύο. Εκεί βρίσκεται η δύναμη ενός παραμυθιού, στο ότι μπορείς να καταλάβεις αλήθειες μέσα από μια ιστορία η οποία ξεφεύγει από την πεζή πραγματικότητα. Δυνητικά, έχει αυτήν τη δύναμη ένα παραμύθι. Κρύβει μέσα του διαχρονικές αξίες, δίνοντας συγχρόνως τη δυνατότητα να δραπετεύσεις και να ζήσεις πράγματα που δεν μπορείς στην καθημερινότητα. Από παιδί υπήρξα φανατική «παραμυθοφάγος». Με συνάρπαζε πάντα το υπερφυσικό στοιχείο, το οποίο με ταξίδευε. Επίσης, το γεγονός ότι διαβάζοντας κάθε παραμύθι ζεις μέσα στην πραγματικότητα που αυτό δημιουργεί, μπαίνοντας με τη φαντασία σου στη μαγεία ενός άλλου κόσμου.

Τι σημαίνει μετάφραση για εσάς;
Είναι το πέρασμα, από τη μια γλώσσα στην άλλη, της ουσίας ενός βιβλίου. Ο ρόλος του μεταφραστή είναι να επανεκφράσει ένα κείμενο για ένα κοινό που δεν γνωρίζει τη γλώσσα του πρωτοτύπου. Αυτό σημαίνει όμως ότι δεν θα επαναδιατυπώσει το κείμενο λεκτικά απλώς. Ουσιαστικά είναι σαν να ξαναγράφει ένα βιβλίο. Σαν να γίνεται δηλαδή συγγραφέας μαζί με τον συγγραφέα ή μάλλον στη θέση του συγγραφέα. Πρέπει να μην προδώσει το πνεύμα και τους στόχους του, δίνοντας στον αναγνώστη να καταλάβει πράγματα που δεν θα γίνονταν αντιληπτά αν τα διάβαζε στο πρωτότυπο, όχι μόνο λόγω της γλώσσας αλλά και επειδή δεν γνωρίζει ενδεχομένως στοιχεία του πολιτισμού που εκφράζει το βιβλίο. Η σωστή μετάφραση είναι πράξη επικοινωνίας. Όταν ο μεταφραστής κολλήσει στις λέξεις του πρωτοτύπου, προδίδει στην ουσία αυτό που θέλει να πει το κείμενο. Χάνεται η λογοτεχνικότητα του βιβλίου και μεταφέρεται μόνο η πληροφορία.

Ποια είναι η μεγαλύτερη δυσκολία στη μετάφραση ενός κειμένου;
Είναι ίσως το να «πιάσεις» την πεμπτουσία ενός κειμένου, η οποία είναι αόρατη: αιωρείται πίσω από τις λέξεις. Μια μετάφραση που σέβεται τον εαυτό της δεν στέκεται ποτέ στο γράμμα του πρωτοτύπου, η βαρύτητα δίνεται στο πνεύμα του βιβλίου, μεταφέροντας την αίσθηση που αποπνέει. Γι’ αυτό και πιστεύω ότι δεν πρέπει ο μεταφραστής να κάνει κατά λέξη τη μετάφραση ενός κειμένου. Γιατί η υπόσταση μιας λέξης αλλάζει ανάλογα με τα συμφραζόμενα και τη γενικότερη ατμόσφαιρα του βιβλίου. Οι λέξεις δεν τα λένε όλα, μεταφέρουν μόνο ένα μέρος της αλήθειας. Το υπόλοιπο εξαρτάται από όλα όσα ορίζουν ένα κείμενο. Και ίσως μεγαλύτερη σημασία από τις ίδιες τις λέξεις έχει αυτό που κρύβεται πίσω τους, αυτό που υπονοείται.

«Η ποίηση μου κινείται πάντα μέσα στο Φως»

Η Ελίνα Μαρμαρίδου, εκτός από τη μετάφραση, ασχολείται συστηματικά με το γράψιμο. Έχει εκδώσει μέχρι σήμερα (2007) οκτώ ποιητικές συλλογές που μοιάζουν διαφορετικές μεταξύ τους, όσον αφορά το στυλ της γραφής και την τεχνική. Βασικός θεματικός άξονος ωστόσο των ποιημάτων της είναι το «αυτεξούσιο» του ανθρώπου, το δικαίωμα δηλαδή τού να διατηρεί κανείς την ελευθερία σκέψης και δράσης, καθώς και η μάχη ανάμεσα στο Φως και το Σκοτάδι, όπου πάντα νικάει το καλό. «Πιστεύω ότι ακόμη και η πιο μικρή σπίθα φωτός είναι ικανή να καταπιεί και το πιο βαθύ σκοτάδι -αρκεί να τη σιγοντάρουμε, να την υποστηρίξουμε, να την ενισχύσουμε. Γι’ αυτό και η ποίηση μου κινείται πάντα μέσα στο Φως», εξηγεί η Ελίνα Μαρμαρίδου. Στους στίχους της κυριαρχεί έντονα το μεταφυσικό στοιχείο. Ταυτόχρονα, η ίδια χαρακτηρίζει την ποίηση της μάλλον «ερμητική», θεωρώντας ότι κρύβει πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Υποστηρίζει πάντως ότι αρκεί να αφεθεί κανείς, να χαλαρώσει, για να αισθανθεί τον ρυθμό, την ποιητικότητα, τη μουσικότητα, την αισιοδοξία. Πρόσφατα κυκλοφόρησε η όγδοη ποιητική της σύλλογο με τίτλο «Ροή Ξελογιάστρα» από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ. Αυτή τη φορά η ποίηση της διακρίνεται θεματικά και με μια προσπάθεια ένωσης του θηλυκού με το αρσενικό στοιχείο, μέσα από τη ροή των πραγμάτων, με στόχο την υπέρτατη αρμονία.